Op al onze molens zit het bordje Rijksmonument. Wat betekent dat?
Het blauw-witte schildje van een Rijksmonument is een vertrouwd gezicht op de molens van Molenstichting Winsum. Dit bordje is echter veel meer dan een symbool van nationale waardering; er zit een strikte en heldere wettelijke bescherming aan vast. De status van Rijksmonument betekent in de praktijk dat de overheid de molen officieel heeft erkend als beschermd erfgoed van nationaal cultuurhistorisch belang. Dit brengt strenge wettelijke bepalingen met zich mee, die garanderen dat er niet zomaar iets met onze molens mag gebeuren.
De wettelijke basis: Omgevingswet en het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal)
De bescherming en instandhouding van rijksmonumenten is in Nederland wettelijk diep verankerd. Sinds de invoering van de Omgevingswet is de materiële bescherming van de fysieke leefomgeving (waaronder de gebouwde monumenten) geregeld in de Omgevingswet en het daaronder vallende Besluit activiteiten leefomgeving (Bal). Dit wettelijke stelsel sluit direct aan op de Erfgoedwet, die de basisdefinities van ons cultureel erfgoed bewaakt.
De wet stelt heel duidelijk dat een eigenaar of beheerder een monument niet zomaar mag aanpassen, beschadigen of verwaarlozen. In Artikel 13.12 van het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) staat de exacte wettelijke formulering (de wettekst) als volgt omschreven:
Artikel 13.12 Bal (Lid 1)
“Het is verboden: a. een rijksmonument of een voorbeschermd rijksmonument te beschadigen of te vernielen; of b. aan rijksmonumenten, voor zover het monumenten betreft, onderhoud te onthouden dat voor de instandhouding daarvan noodzakelijk is.”
Een gedeelde maatschappelijke verplichting: Rijk, provincie en gemeente
Hoewel de wet duidelijke plichten oplegt aan ons als beheerder, is het behoud van een rijksmonument nadrukkelijk geen exclusieve taak van de stichting alleen. De status betekent dat de bredere gemeenschap – vertegenwoordigd door de drie bestuurslagen van onze overheid – de expliciete plicht en verantwoordelijkheid deelt om dit nationale erfgoed te ondersteunen en te beschermen. Dit is een samenspel tussen:
Het Rijk (Rijksoverheid): Het Rijk erkent de molens als onmisbare cultuurdragers en bakens in het Nederlandse landschap. Via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) stelt het Rijk de kaders vast, bewaakt het de monumentale waarden en stelt het landelijke instandhoudingssubsidies (zoals de SIM) open om het kostbare onderhoud financieel mede mogelijk te maken.
De Provincie: De provincie (in ons geval Groningen) speelt een cruciale rol in het provinciale ruimtelijke beleid en het landschapsbeheer. Zij ondersteunt de stichting vaak met specifieke provinciale restauratiefondsen en regelingen om grote herstelprojecten te cofinancieren, en bewaakt de bredere cultuurhistorische identiteit van de regio.
De Gemeente: De gemeenten Het Hogeland en Westerkwartier staan als eerste overheid het dichtst bij onze molens. Zij integreert de bescherming van de molens (inclusief de vitale molenbiotoop, oftewel de vrije windvang) in haar omgevingsplannen. Daarnaast zijn de gemeenten het centrale loket voor de noodzakelijke omgevingsvergunningen.
Wat betekent dit concreet voor onze molens?
Uit de wet en deze gedeelde verplichting vloeien twee cruciale principes voort die bindend zijn voor het beheer van onze molens:
Verbod op zomaar wijzigen of beschadigen
Er mag aan, in of rondom de molen geen enkele ingrijpende verandering worden doorgevoerd zonder uitdrukkelijke toestemming. Voor elke vorm van restauratie, reconstructie of ingrijpende verbouwing is een specifieke omgevingsvergunning voor een rijksmonumentenactiviteit vereist (conform Artikel 5.1 lid 1 onder b van de Omgevingswet). Plannen worden hierbij streng getoetst door de gemeente en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) om te zorgen dat de historische en technische waarden volledig behouden blijven.
De wettelijke instandhoudingsplicht
Het tweede deel van de wettekst verplicht ons als stichting om de molens actief te onderhouden. Het doelbewust of nalatig achterwege laten van noodzakelijk onderhoud (zodat een molen bijvoorbeeld niet meer wind- of waterdicht zou zijn) is wettelijk verboden. Dit beschermt het erfgoed tegen passieve verwaarlozing.
Zorgplicht en behoud voor de toekomst
Naast de specifieke verbodsbepalingen kent de wet in Artikel 13.7 van het Bal een algemene specifieke zorgplicht. Iedereen die handelingen verricht aan een rijksmonument moet te allen tijde voorkomen dat het monument wordt beschadigd of vernield.
Het bordje ‘Rijksmonument’ op onze molens herinnert ons en onze bezoekers er dus dagelijks aan dat dit unieke erfgoed onder de hoogste wettelijke bescherming van het land staat. Het verplicht Molenstichting Winsum om, zij aan zij met onze vrijwilligers, molenaars én de overheden, deze monumentale iconen zorgvuldig te bewaren voor toekomstige generaties.